Kwa nini Watanzania wanaorejeshwa kutoka Afrika ya Kusini wanaonekana kupoteza nuru na wengine hawana meno? Chanzo ni dawa za kulevya au kukata tamaa?

NA DIRAMAKINI

MIJADALA katika mitandao ya kijamii katika siku za karibuni imeibua swali kuhusu hali ya meno ya baadhi ya Watanzania wanaorejeshwa nchini kutoka Afrika Kusini.

Katika picha na video zinazowekwa mtandaoni, baadhi ya watu hao huonekana wakiwa na meno yaliyoharibika, yaliyovunjika, yaliyooza au yaliyong’oka, hali inayowaacha baadhi ya watazamaji wakijiuliza, kwa nini hali hii inaonekana kwa baadhi yao?.

Swali hilo limezua majibu na dhana mbalimbali, baadhi zikihusisha moja kwa moja hali hiyo na matumizi ya dawa za kulevya.

Lakini kabla ya kufikia hitimisho hilo, kuna jambo moja muhimu la kuzingatia, hali ya meno ya mtu haiwezi kuwa na hitimisho kwa kuangalia picha pekee na kuthibitisha kwamba ametumia dawa za kulevya.

Hata hivyo, sayansi ya afya ya kinywa inaonesha wazi kwamba matumizi ya baadhi ya dawa za kulevya hususan methamphetamine yanaweza kuhusishwa na uharibifu mkubwa wa meno na fizi.

Kwa hiyo, badala ya kuangalia suala hili kwa mtazamo wa dhana na hukumu, ni muhimu kulichambua kwa mtazamo wa kitabibu.

Dawa za kulevya zina uhusiano gani na uharibifu wa meno?

Utafiti wa afya ya kinywa umeonesha kwamba, watu wanaotumia dawa mbalimbali za kulevya wanaweza kuwa katika hatari kubwa ya kupata matatizo kama vile kuoza kwa meno, magonjwa ya fizi, kukauka kwa mdomo, kusaga meno na kupoteza meno.

Mapitio ya kimfumo na uchambuzi wa tafiti mbalimbali yaliyochapishwa katika BMC Oral Health yalibaini uhusiano kati ya matumizi ya dawa za kulevya na ongezeko la matatizo ya meno.

Ingawa watafiti wanasisitiza kwamba, kutenganisha athari za kila aina ya dawa kutoka kwa sababu nyingine za maisha ni changamoto.

Hii ina maana kwamba dawa za kulevya zinaweza kuwa sehemu ya tatizo, lakini si lazima iwe sababu pekee.

Moja ya madhara muhimu yanayohusishwa na baadhi ya dawa za kulevya ni xerostomia, yaani hali ya mdomo kuwa mkavu kutokana na kupungua kwa uzalishaji wa mate.

Mate yana kazi kubwa katika kulinda meno. Husaidia kuondoa mabaki ya chakula, kupunguza tindikali zinazozalishwa na bakteria na kusaidia kudumisha mazingira yanayolinda meno.

Mtu anapokuwa na mate machache, ulinzi huo hupungua. Matokeo yake ni kwamba bakteria na tindikali vinaweza kuharibu meno kwa urahisi zaidi.

Kwa methamphetamine, tafiti zimeonesha kupungua kwa mtiririko wa mate na kuongezeka kwa ukavu wa mdomo.

Katika utafiti mmoja wa watu wanaotumia methamphetamine kwa muda mrefu, asilimia 72 waliripoti kuwa na mdomo mkavu, huku asilimia 68 wakiripoti kukaza taya.

Methamphetamine ni kichocheo kikali cha mfumo wa fahamu ambacho kimehusishwa na aina kali ya uharibifu wa meno inayojulikana katika lugha ya kitabibu na kitaaluma kama “meth mouth.”

Hii si jina la ugonjwa mmoja maalumu, bali ni maelezo ya mkusanyiko wa matatizo makubwa ya afya ya kinywa yanayoonekana kwa baadhi ya watumiaji wa methamphetamine.

Chama cha Madaktari wa Meno cha Marekani (American Dental Association) kinaeleza kuwa, matumizi ya methamphetamine yanaweza kuhusishwa na kuoza kwa meno kwa kiwango kikubwa,ukavu wa mdomo kuvunjika au kukosekana meno kabisa

Katika baadhi ya hali, uharibifu unaweza kuwa mkubwa kiasi cha meno kuonekana kama yamechomeka,yamevunjika,yameoza au kuporomoka.

Dawa za kichocheo zinaweza kusababisha mtu kuwa na msisimko mkubwa wa mfumo wa fahamu na kufanya harakati zisizodhibitika za taya. Mtu anaweza kukaza meno au kuyasaga mara kwa mara, hali inayojulikana kama bruxism.

Kitendo hiki kinaporudiwa kwa muda mrefu kinaweza kuchakaza meno, kuvunja sehemu zake na kusababisha nyufa kwenye meno.Tafiti zimeonesha uhusiano kati ya matumizi ya methamphetamine, kukaza taya na bruxism.

Kwa maana hiyo, jino halipotei kwa sababu ya dawa pekee,linaweza kwanza kudhoofishwa na kuoza, kukwaruzwa au kuvunjwa kisha kupotea baadaye.

Ulaji wa sukari na vinywaji vyenye sukari

Kukauka kwa mdomo kunaweza kumfanya mtu atamani kunywa vinywaji kwa wingi. Tafiti zimeonesha kwamba,baadhi ya watumiaji wa methamphetamine hutumia kiasi kikubwa cha vinywaji vyenye sukari.

Tatizo hapa ni kwamba sukari ndiyo chanzo muhimu cha chakula kwa bakteria wanaozalisha tindikali zinazoshambulia meno. Iwapo hali hii inaambatana na mdomo mkavu na usafi duni wa kinywa, meno yanaweza kuoza kwa kasi zaidi.

Mtu anayekabiliwa na utegemezi wa dawa anaweza pia kukumbwa na mabadiliko katika maisha yake ya kila siku, ikiwa ni pamoja na kupuuza kupiga mswaki, kutotumia dawa ya meno yenye floridi au kuchelewa kutafuta huduma za daktari wa meno.

Aidha, mchanganyiko wa ukavu wa mdomo, ulaji wa sukari na kutopata matibabu unaweza kuifanya hali ya meno kuwa mbaya zaidi. Meno hayashikiliwi na fizi pekee, bali yanategemezwa pia na mfupa unaozunguka mizizi yake.

Ugonjwa mkali wa fizi, yaani periodontitis, unaweza kuharibu tishu na mfupa unaolishikilia jino. Jino linapopoteza msaada huo linaweza kulegea na hatimaye kung’oka.

Mapitio ya kisayansi yamehusisha matumizi ya dawa za kulevya na matatizo mbalimbali ya fizi, ingawa ukubwa wa uhusiano hutofautiana kulingana na aina ya dawa, mazingira ya mtumiaji na mambo mengine ya kiafya.

Je, mapengo ya meno ni ushahidi wa matumizi ya dawa za kulevya?

Hapana. Hili ndilo jambo ambalo linapaswa kusisitizwa katika mijadala ya mitandao ya kijamii. Mapengo yanaweza kusababishwa na sababu nyingi. 

Miongoni mwa sababu hizo ni kuoza kwa meno, ugonjwa wa fizi, ajali au majeraha, kutotibiwa kwa meno kwa muda mrefu, lishe duni na sababu nyingine za kiafya.

Kwa hiyo, kumtazama mtu akiwa na meno yaliyong’oka na kuhitimisha moja kwa moja kwamba ametumia dawa za kulevya si hitimisho la kitabibu.

Upande mwingine, daktari wa meno anaweza kuona muundo fulani wa uharibifu wa meno unaoweza kumfanya aulize kuhusu matumizi ya dawa, lakini hata hapo historia ya mgonjwa na uchunguzi wa kitaalamu ni muhimu.

American Dental Association inasisitiza uchunguzi kamili wa kinywa pamoja na historia ya afya ya mgonjwa badala ya kutegemea mwonekano pekee.

Utafiti mmoja uliowalinganisha watu wenye utegemezi wa methamphetamine na kundi lingine la watu uliona kwamba watumiaji wa methamphetamine walikuwa na wastani wa meno yaliyokosekana wa 4.58, ikilinganishwa na 1.96 katika kundi linganishi.

Utafiti huo pia uliripoti kuwa,ugonjwa wa meno au kinywa ulikuwa miongoni mwa matatizo ya kiafya yaliyojitokeza kwa kiwango kikubwa katika kundi lililochunguzwa.

Hata hivyo, takwimu hizi haziwezi kutumiwa kusema kwamba mtu fulani mwenye mapengo ya meno ni mtumiaji wa methamphetamine. Zinazungumzia uhusiano ulioonekana katika kundi la watu waliotafitiwa.

Hili ni tofauti muhimu kati ya ushahidi wa kisayansi na dhana inayotokana na picha za mitandaoni.

Tatizo si meno pekee

Utegemezi wa dawa za kulevya ni tatizo linaloweza kuathiri afya ya mtu kwa upana zaidi. Afya ya kinywa inaweza kuathirika pamoja na afya ya mwili, akili, lishe na uwezo wa mtu kupata huduma za afya.

Mapitio ya tafiti yanaonesha kuwa,watu wenye matatizo ya matumizi ya dawa wanaweza kukabiliwa na kuoza kwa meno, magonjwa ya fizi, ukavu wa mdomo, bruxism, kuchakaa kwa meno na kupoteza meno. PubMed

Kwa hiyo, kumsaidia mtu aliyeathiriwa na matumizi ya dawa za kulevya kunapaswa kwenda zaidi ya kumrudisha katika mazingira salama.

Anahitaji pia, inapobidi huduma za afya ya mwili na akili, matibabu ya utegemezi na huduma za afya ya kinywa.Mjadala huu unahitaji elimu zaidi kuliko hukumu.

Picha ya mtu akiwa na mapengo inaweza kuibua maswali, lakini jibu lake halipaswi kujengwa juu ya dhana. Badala yake, jamii inapaswa kutumia fursa hiyo kuelewa madhara ya matumizi ya dawa za kulevya, umuhimu wa afya ya kinywa na hitaji la kuwasaidia watu walio katika mazingira magumu.

Ni muhimu pia kuepuka kuwabagua au kuwanyanyapaa watu wanaorejea kutoka nchi nyingine kwa sababu ya mwonekano wao. Mtu anaweza kuwa na meno yaliyoharibika kutokana na sababu nyingi ambazo hazihusiani kabisa na dawa za kulevya.

Kwa nini baadhi ya Watanzania wanaorejeshwa kutoka Afrika Kusini huonekana kuwa na mapengo au meno yaliyoharibika? Hakuna jibu moja linaloweza kuwahusu wote.

Kitaalamu, matumizi ya baadhi ya dawa za kulevya hasa methamphetamine yanaweza kuchangia uharibifu mkubwa wa meno kupitia mchanganyiko wa ukavu wa mdomo, kupungua kwa kinga ya mate, kusaga meno, ulaji wa sukari, usafi duni wa kinywa na magonjwa ya fizi. Ushahidi wa kisayansi unaunga mkono uhusiano huo.

Lakini mapengo ya meno yenyewe si uthibitisho wa matumizi ya dawa za kulevya.

Hivyo, badala ya kuhitimisha kwa kuangalia picha, jambo la msingi ni kuangalia suala hili kama changamoto ya afya na ustawi wa jamii. 

Mtu mwenye meno yaliyoharibika hahitaji hukumu, bali anahitaji uchunguzi, matibabu na, iwapo kuna tatizo la utegemezi wa dawa, msaada unaostahili.

Afya ya kinywa ni sehemu ya afya ya binadamu. Na katika kulinda afya ya jamii, elimu na huruma vinapaswa kutangulia hukumu.

Makala hii ni matokeo ya taarifa za American Dental Association kuhusu methamphetamine na afya ya kinywa pamoja na tafiti zilizochapishwa katika PubMed na mapitio ya kisayansi kuhusu matumizi ya dawa za kulevya, kuoza kwa meno,magonjwa ya fizi, ukavu wa mdomo na kupoteza meno.